Bir  yıl süre ile ortalama haftada iki kez düzenli ilişkiye girilmesine ve herhangi bir doğum kontrol yöntemi kullanılmamasına rağmen gebe kalınamaması infertilite olarak tanımlanır. Gebe kalma şansı, birliktelik süresinin artması, ilişki sıklığı ve çiftin yaşı ile doğrudan ilgilidir. Korunmayan çiftlerin yaklaşik % 20-25’inde ilk bir ay içerisinde, % 60’ ında 6 ay içerisinde ve % 80-85’ inde 1 yıl içerisinde gebelik olur. Geriye kalan % 15-20 çiftte infertilite problemi ile karşılaşılmaktadir.

Gebelik Oluşması için Koşullar

 Kadınlarda fertilitenin en yüksek olduğu yaşlar 20 li yaşların başı ile ortasına doğrudur. 20 li yaşların sonlarında ve erken 30 lu yaşlarda fertilite azalmaya başlar ve 35 yaş sonrası daha da azalır. Erkek fertilitesi de yaşa bağlı azalmakla birlikte bu kadar hızlı değişmez.

Kadın üreme organları karın içerisinde alt bölgede yer almaktadır. Uterus (Rahim) döllenmiş yumurtanın fetus’a (bebek) geliştiği ve doğuma kadar ev sahipliği yaptığı organdır. Uterus armut şeklinde olup üst tarafı geniş aşagıya doğru olan kısmı daralmaktadır. Uterusun dar alt ucuna serviks adı verilir ve vajene açılır. Uterusun üst kısmında her iki tarafında yumurtalıklara doğru uzanan fallop tüpleri bulunur.

Yumurtalıklar çok sayıda yumurta hücresi içerirler ve her ay bir yumurta serbestleşir. Bir sonraki adetin başlamasından  14 gün önce yumurtlama olur. Yumurta serbest kaldıktan sonra 12-14 saat içinde fertilize olma potansiyeline sahiptir. Spermler ise kadın üreme sisteminde 2-3 gün hatta daha fazla yaşayabilir Atılan yumurta fallop tüpleri tarafından yakalanır. Eğer yumurtlama zamanına yakın cinsel birliktelik olursa serviks yolu ile rahim içine ve tüplere geçen spermler tüp içerisinde yumurta ile karşılaşır. Sperm yumurta içine girer ve döllenme olursa döllenen yumurta (embriyo) tüpler tarafından rahme taşınır. Rahme ulaşan embriyo rahmin iç tabakasına yerleşir..

 Gebeliğin oluşabilmesi için kadın üreme sisteminde belirli olayların olması gereklidir:

Yumurtlama: kadının yumurtalıklarından  birisinden yumurtanın serbest kalması (1),

Döllenme: kadının yumurtası ile erkeğin sperminin birleşmesi (2)

İmplantasyon: Döllenmiş yumurtanın (embriyo) rahmin iç tabakasına ( endometriyum) yerleşmesi (3)

İnfertilite Nedenleri

Bu olaylar zincirinin herhangi bir kademesinde oluşan bir problem infertiliteye yol açabilir. İnfertiliteye yol açan bir çok problem vardır. Bazen birden fazla faktör etken olablir. İnfertilite nedenlerinin bir kısmında tanı ve tedavi kolay olmasına karşın bazılarında zordur ve bir kısım vakada ne erkek de nede kadında herhangi bir neden bulunamayabilir. 

 Erkeğe ait Nedenler

 Erkekte infertilite sperm sayısının yetersizliğinden, fonksiyoni bozukluğundan; atılmasını sağlayan kanallardaki tıkanıklıktan yada ejakulasyon  probleminden kaynaklanabilir.

Erkek infertilitesine yol açan nedenler arasında doğuştan anomaliler, geçirilmiş enfeksiyon, ateşli hastalık,  endokrin veya immünolojik bozukluklar, sigara, alkol madde bağımlılığı, fiziksel travma veya radyasyona maruz kalma sayılabilir.

 Kadına ait Nedenler

 Kadında infertilite hormonal düzensizlikler veya üreme sistemindeki problemlerden kaynaklanabilir.

Yumurta gelişimini, salınımını veya döllenmiş yumurtanın rahim içine yerleşmesini engelleyen hormon düzeyleri.

Aşırı kilo ( yumurtlama da problem olabilir)

Uterus da doğumsal anomaliler veya tumörler

Servikal mukusun az veya kötü kalitede olması

Endometriozis

Geçirilmiş cerrahi veya enfeksiyona bağlı yapışıklıklar

Geçirilmiş pelvik enfeksiyon

Tiroid vb endokrin hast.

Genetik hastalıklar

Madde bağımlılığı

 İnfertil Çiftin Değerlendirilmesi

 12 ay herhangi bir doğum kontrol yöntemi kullanılmamasına ve düzenli ilişkiye rağmen gebelik oluşmamışsa tetkiklere başlanır.

 Aşağıdaki abnormalitelere sahip kadınlarda infertilite süresine bakılmaksızın  tetkiklere başlanılmalıdır

 35 yaş üzeri

Adetlerin düzensiz yada hiç olmaması

Adetler arası kanama

İlişki sırasında ağrı

Üst genital sist. enfeksiyonu hikayesi

Rüptüre apandisit yada diğer abdominal cerrahi hikayesi

 Testler

 Değerlendirmede hem erkek hemde kadın incelenir. Amaç, infertilite neden yada nedenlerinin saptanıp nedene yönelik tedavinin planlanmasıdır. Gerekli tetkik ve değerlendirmenin tamamlanması bir kaç menstrual siklus sürebilir.

 Erkeğin İncelenmesi

 İnfertil çiftin incelenmesine erkekten başlanır İnfertilite nedenleri arasında önemli bir yer tutan erkek faktörünün ( % 50) araştırılması kolay ve ucuzdur. Bu amaçla semen analizi yapılır.

Semen analizinde 2-4 günlük cinsel perhiz sonrası tetkikin yapılacağı laboratuarda örnek verilmesi ile spermlerin sayısı, hareketleri ve yapıları değerlendirilir. Ayrıca enfeksiyon olup olmadığına bakılır. Semen analizinin tekrarlanması bazen gerekebilir.

Gerekli durumlarda erkek faktörünü değerlendirmek için  uroloji konsultasyonu, sperm fonksiyonunu değerlendirecek ileri testlerin yapılması veya fertiliteyi etkileyecek hormonların kan düzeylerinin tespiti gerekebilir.

 Kadının İncelenmesi

 Kadında yapılan testlerden; zamanlanmış hormon analizleri ile yumurtalıkların rezervi, yumurtlama olup olmadığı, yumurtlamayı engelleyebilecek patolojiler araştırılır. Adetin 2 veya 3. gününde yapılan bazal hormon değerlendirilmesinde FSH, LH, E₂, Prolactin. TSH hormonlarının kan düzeylerine bakılır. Bu hormonlar ile aynı zamanda yumurtalıkların ilaç tedavisine verebileceği cevapta değerlendirilir. Adetin 21. günü bakılan progesteron kan düzeyi ile yumurtlama olup olmadığı değerlendirilir.

 Ultrasonografi

 Rahim ve yumurtalıkların yapısı, ilişkileri değerlendirilir. Rahim içi tabakasının düzgün olup olmadığı, kalınlığı, rahimde yer kaplayan oluşum ( Myom) varlığı, hidrosalpenks, tubo-ovaryen abse gibi tubalarda şişmeye yol açan, sıvı ile dolu görüntü veren kitleler ultrasonografi ile saptanabilir.  Bunun dışında, karakteristik görüntü veren overlerdeki kistik oluşumlar, endometriomalar saptanabilir. Adetin 2-3. günü yapılan ultrasonografi ile “over rezervi” değerlendirilir. Hormon tahlilleride göz önünde bulundurularak uygulanması düşünülen tedavi ve ilaç dozu belirlenir. Ayrıca ultrasonografi ile tedavi sürecinde  yumurta gelişimi takibi (follikulometri) yapılır

 Histerosalpingografi ( Rahim Filmi)

 HSG rahim içinin ve tubaların kontrast madde verilerek X-ışınları ile görüntülenmesidir. HSG, tuba uterinaların uzunluğunu, kıvrımlarını, açık olup, olmadıklarını gösterir. Ayrıca uterus gelişim anomalileri, endometrial polipler ve rahim içi yapışıklıklar gibi uterus patolojileri hakkında fikir verir  

 Histeroskopi

 Işık ve mercek düzeneğine sahip histereskop adı verilen enstruman ile servikal yoldan rahim içinin değerlendirilmesidir. Lokal veya genel anestezi ile yapılan bu işlem ile rahim içinde myom, polip gibi yer kaplayan oluşumlar, yapışıklıklar saptanır. Tanı amaçlı yapılmasının yanısıra saptanan patolojiler aynı seansda tedavi edilebilmektedir.

 Laparoskopi

 İnce teleskop benzeri laparoskop adı verilen mercek ve ışık sistemi bulunan enstrumanın genel anestezi altında göbek içerisinden veya altından  yapılan 1 cm lik kesi ile karın içerisine girilmesi ile yapılır. Bu operasyon anestezi gerektirmesine ve daha sonra hafif şikayetler olmasına karşı genel olarak güvenli ve iyileşme süreci kısadır.

Hem tanı hemde tedavi amaçlı yapılmaktadır. İnfertil kadında sıklıkla tubal fonksiyonu değerlendirmek, tuba over ilişkisini görmek için yapılan  bir işlemdir. Bunun yanısıra açıklanamayan infertilitede, rahim anomalisi düşünülen veya yumurtalıklardan kaynaklanan tümörlerde de tanı ve tedavi amaçlı yapılmaktadır.

                                             İnfertilite Tedavisi

 Erkek te tedavi

Erkeğin tedavisi saptanan spesifik probleme yönelik yapılır. Örneğin, eğer erkek üreme sisteminde tıkanıklığa bağlı üretilen sperm atılamıyorsa mikrocerrahi ile tıkanıklığın olduğu kısım çıkartılıp kesilen kısım tekrar birleştirilir. Eğer erkekte belirli hormonlarda eksiklik tespit edildiyse, hormonal destek ile sperm üretimi uyarılabilir. Bu tedavilerin başarısı problemin ne olduğuna, şiddetine ve süresine göre değişiklik göstermektedir.

Kadın da tedavi

 Yumurtalıklarda yumurta mevcut fakat gelişme ve atılmasında problem varsa yumurtlamayı düzenlemek için ilaçlar verilebilir. İlaç tedavisi ile düzeltilemeyen bazı problemlerde cerrahi tedavi gerekebilir. Bazen tanı amaçlı yapılan ameliyatlardaki cerrahi girişim yeterli olabileceği gibi bazende daha kapsamlı ameliyatlar gerekebilir.